پیگیری مطالبات مشتریان وقتی خوب پیش میرود که مالی مبلغ و سند را نگه دارد و فروش رابطه و وعدهٔ پرداخت را. در این راهنما جدول سن مطالبات، نردبان پیگیری و مرز تعلیق سفارش را میبینید.
پیگیری مطالبات مشتریان در بسیاری از شرکتها بین فروش و مالی گم میشود. مالی میداند چه مبلغی معوق است اما مشتری را نمیشناسد. فروش مشتری را میشناسد اما از رابطه میترسد و پیگیری را عقب میاندازد. نتیجه این است که یک مشتری در یک هفته هم از فروش و هم از مالی تماس میگیرد، یا اصلاً هیچکس تماس نمیگیرد. در این راهنما این موارد را میبینید: یک تقسیم کار روشن، جدول سن مطالبات با اقدام هر ردیف، نردبان پیگیری با مسئول و کانال هر پله، یک مثال عددی و مرز تعلیق سفارش جدید. هدف این است که وصول مطالبات بدون آسیب به رابطه با مشتری پیش برود.
چرا مطالبات معوق مشکل فروش هم هست
فروشی که وصول نشده، هنوز فروش کامل نیست. فروشندهای که قرارداد بسته اما پول نگرفته، در عمل برای مشتری اعتبار تأمین کرده است. از طرف دیگر مشتری معمولاً نزد فروش پاسخگوتر است تا نزد واحد مالی. او میداند فروش میتواند دربارهٔ زمان تحویل، تخفیف و سفارش بعدی تصمیم بگیرد. پس اگر فروش از پیگیری کنار بماند، مالی تنها با یک پیام خشک و بدون زمینه سراغ مشتری میرود و رابطه بیشتر آسیب میبیند.
گاهی دلیل تأخیر مشتری هم به خود فروش برمیگردد. فاکتور با آنچه گفته شده فرق دارد، کالا دیر رسیده یا شرط پرداخت هیچوقت روشن نبوده است. اینها را فقط کسی میتواند کشف کند که با مشتری حرف میزند. برای نگاه گستردهتر به این موضوع، مطلب هزینه پنهان ناهماهنگی بین فروش، خدمات و مالی را ببینید.
قبل از فروش: سقف اعتبار و شرط پرداخت در پیشفاکتور
بخش بزرگی از ابهام وصول در مرحلهٔ از پیشفاکتور تا فاکتور ساخته میشود. اگر همانجا چند چیز نوشته شود، پیگیری بعدی بسیار سادهتر است.
- شرط پرداخت: پیشپرداخت، نقد، چک یا مدتدار. اگر مدتدار است، تاریخ دقیق سررسید را بنویسید، نه فقط «سی روزه».
- سقف اعتبار: برای مشتری جدید پایین شروع کنید و با سابقهٔ پرداخت بهموقع بالا ببرید.
- روش پرداخت پذیرفتهشده: اگر چک میپذیرید، همینجا بنویسید چه نوع چکی و با چه مشخصاتی.
- شخص رابطه: نام کسی در شرکت مشتری که پرداخت را پیگیری میکند.
اگر مشتری شرط را پیش از خرید دیده باشد، بعداً پیگیری را توهین نمیداند. برایش یادآوری چیزی است که خودش پذیرفته است.

تقسیم کار روشن بین فروش و مالی
سادهترین قاعده این است: مالی مبلغ و سند را نگه میدارد و فروش رابطه و وعدهٔ پرداخت را. این یعنی هماهنگی فروش و حسابداری در عمل به چند مسئولیت جدا تبدیل میشود.
مسئولیت مالی
- ثبت دقیق فاکتور، دریافتیها و چکها در نرمافزار حسابداری، مثلاً نرمافزار حسابداری دیاکو.
- تهیهٔ گزارش سن مطالبات و اعلام مانده به فروش.
- تأیید رسیدن پول یا وصول چک و اعلام فوری آن به فروش، تا کسی فاکتور تسویهشده را پیگیری نکند.
مسئولیت فروش
- گفتوگو با مشتری، فهمیدن دلیل تأخیر و گرفتن تاریخ مشخص پرداخت.
- ثبت وعدهٔ پرداخت و نتیجهٔ تماس در پروندهٔ مشتری.
- تصمیمگیری مشترک با مالی دربارهٔ نگهداشتن سفارش جدید.
مبلغ و وضعیت چک باید در نرمافزار حسابداری ثبت شود. وظیفه، یادآوری و سابقهٔ تماس هم جای خود را در ابزار مدیریت ارتباط با مشتری و کارها دارد. برای ثبت وظایف پیگیری میتوانید از مدیریت کارها و برای پروندهٔ مشتری از مدیریت ارتباط با مشتری استفاده کنید. اگر نگران گمشدن کار بین دو واحد هستید، مطلب جایی که کار بین دو واحد گم میشود همین مسئله را باز میکند.
جدول سن مطالبات و اقدام هر ردیف
سن مطالبات یعنی فاصلهٔ امروز تا سررسید هر فاکتور یا چک. گزارش را هر هفته بخوانید. در راهنماهای رایج، مطالبات معمولاً به جاری، ۱ تا ۳۰، ۳۱ تا ۶۰، ۶۱ تا ۹۰ و بیش از ۹۰ روز تقسیم میشود و مرور هفتگی توصیه میشود. برای سادگی، این راهنما چهار ردیف پیشنهاد میکند. بازهها و اقدامهای زیر پیشنهاد عملی ماست و باید با صنعت شما تنظیم شود.
- جاری (هنوز سررسید نشده): فقط یادآوری. مسئول: فروش، با پیامک. هدف این است که مشتری تاریخ را فراموش نکند.
- ۱ تا ۳۰ روز معوق: تماس دوستانه، با فرض فراموشی یا ابهام در فاکتور. مسئول: فروش، با مالی در نقش پشتیبان. نتیجه باید به یک تاریخ پرداخت برسد.
- ۳۱ تا ۶۰ روز: تماس رسمیتر و پیام مکتوب به تصمیمگیر مشتری، نه فقط حسابدار او. مدیر فروش وارد میشود و مالی مانده را رسماً اعلام میکند. تعلیق سفارش جدید در این ردیف بررسی میشود.
- بیش از ۶۰ روز: موضوع از سطح پیگیری عادی بیرون میرود. مدیر مالی و مدیر فروش با هم تصمیم میگیرند: برنامهٔ پرداخت مکتوب، تسویه با چک، یا مسیر رسمیتر. جزئیات حقوقی را با مشاور حقوقی بررسی کنید.
در منابع انگلیسی گفته میشود هرچه مطالبه قدیمیتر شود، احتمال وصول کمتر میشود. همین دلیل خوبی است که ردیف اول و دوم را جدی بگیرید و کار را به ردیف سوم نکشانید.
نردبان پیگیری: از قبل سررسید تا ۳۰ روز بعد
در نردبان، هر پله یک زمان، یک مسئول و یک کانال دارد. لحن از دوستانه شروع میشود و بهتدریج مشخصتر میشود. فاصلهها را میتوانید با رفتار مشتریان خود تغییر دهید.
- چند روز قبل از سررسید. مسئول: فروش. کانال: پیامک، همراه شمارهٔ فاکتور و تاریخ.
- روز سررسید. مسئول: سیستم یا مالی. کانال: پیامک. فقط اعلام ساده، بدون فشار.
- ۷ روز بعد. مسئول: فروش. کانال: تماس تلفنی. هدف: پرسیدن دلیل و گرفتن تاریخ مشخص. نتیجه همان روز در پرونده ثبت میشود.
- ۱۵ روز بعد. مسئول: فروش، با اطلاع مالی. کانال: تماس و پیام مکتوب. اگر وعده داده شده و عملی نشده، اینبار تاریخ جدید و مبلغ دقیق ثبت میشود.
- ۳۰ روز بعد. مسئول: مدیر فروش و مالی، با هم. کانال: نامهٔ رسمی یا جلسه با تصمیمگیر مشتری. در این پله موضوع سفارشهای جدید روشن میشود.
هر پله یک وظیفه با مسئول و موعد است. اگر آن را در مدیریت کارها بسازید، پیگیری به حافظهٔ کسی بستگی ندارد. این ایده در پیگیری فروش را به حافظه نسپارید هم آمده است.
مثال عددی با سه مشتری
یک شرکت پخش لوازم صنعتی در اصفهان سه مشتری دارد. اعداد زیر فرضی و به توماناند.
- مشتری الف: فاکتور ۱۲۰ میلیون، ۵ روز تا سررسید. جاری است. فروش پیامک یادآوری میفرستد و کار دیگری لازم نیست.
- مشتری ب: فاکتور ۸۵ میلیون، ۱۲ روز معوق. در ردیف ۱ تا ۳۰ است. فروش تماس میگیرد و میفهمد فاکتور به حسابدار مشتری نرسیده. فاکتور دوباره ارسال میشود، تاریخ پرداخت پنجشنبه ثبت میشود و مالی پنجشنبه صبح دریافتی را کنترل میکند.
- مشتری ج: فاکتور ۲۴۰ میلیون، ۴۷ روز معوق. در ردیف ۳۱ تا ۶۰ است. مدیر فروش با مدیر شرکت مشتری جلسه میگذارد و یک چک سهقسطی پیشنهاد میشود. تا ثبت چکها، سفارش جدید این مشتری نگه داشته میشود.
جمع معوق ۳۲۵ میلیون است (۸۵ بهعلاوهٔ ۲۴۰). مشتری الف هنوز سررسید نشده و جزو معوق نیست. فقط یک مشتری، یعنی ج با ۲۴۰ میلیون، حدود ۷۴ درصد معوق را ساخته است. گزارش به تفکیک سن همین را نشان میدهد و بدون آن همهٔ مشتریان معوق یکجور دیده میشوند.
مدیریت چکهای دریافتنی
وقتی مشتری چک میدهد، پیگیری تمام نشده است. فقط تاریخ و شکل آن عوض میشود. برای مدیریت چکهای دریافتنی و پیگیری چک مشتری این موارد را کنار پروندهٔ مشتری نگه دارید.
- تاریخ سررسید چک و مبلغ آن.
- شناسهٔ صیادی چک و اینکه اطلاعات آن در سامانه با نسخهٔ کاغذی مطابقت دارد.
- فاکتور یا فاکتورهایی که چک بابت آنهاست.
- هر وعدهٔ مربوط به چک، مثل «چک جدید تا شنبه» یا «تعویض چک».
- وظیفهٔ یادآوری چند روز قبل از موعد برای مراجعه به بانک یا بررسی وضعیت.
ثبت دقیق مبلغ و وضعیت چک کار حسابداری و خزانه است. برای پیشبینی نقدینگی میتوانید خزانهداری دیاکو را ببینید. دربارهٔ احکام حقوقی چک صیادی، مثل شرایط، مهلتها و پیامدهای برگشت، به منابع رسمی مراجعه کنید، یعنی بانک مرکزی و بانک عامل شما. برای آشنایی عملی با ساختار آن میتوانید راهنمای جامع چک صیادی، سامانه صیاد و اتصال به نرمافزار حسابداری دیاکو را هم بخوانید. در موارد حقوقی از مشاور کمک بگیرید.
ثبت وعدهٔ پرداخت و تماسها
وعدهای که ثبت نشود، بعد از یک هفته به دو روایت تبدیل میشود. قاعده ساده است: هر تماس و هر وعده همان روز در پروندهٔ مشتری ثبت شود. هر وعده این چهار چیز را دارد:
- مبلغ و فاکتور مربوط.
- تاریخ مشخص، نه «بهزودی».
- روش پرداخت (واریز، چک یا قسط).
- گوینده، یعنی چه کسی در شرکت مشتری قول داده است.
به این ترتیب فروش، مالی و مدیر همه یک تصویر میبینند و هیچکس برای بار دوم همان سؤال را نمیپرسد. روش ثبت تماس را در تماس تلفنیای که کنار پرونده ثبت میشود ببینید.
چه زمانی سفارش جدید مشتری بدهکار را نگه داریم
تعلیق سفارش جدید باید یک قاعدهٔ از پیش نوشته باشد، نه تصمیم احساسی روز آخر. پیشنهاد ما برای شروع این است: اگر هر کدام از موارد زیر پیش آمد، سفارش جدید نگه داشته شود.
- مانده از سقف اعتبار مشتری بیشتر شده است.
- مطالبه از ۳۰ روز گذشته و وعدهٔ پرداخت مشخصی ثبت نشده است.
- وعدهای داده شده و دو بار عملی نشده است.
- چکی برگشت خورده و جایگزین آن ثبت نشده است.
تصمیم با مدیر فروش و مدیر مالی است و هر دو در آن نقش دارند. چون فروش با مشتری حرف میزند، اعلام تصمیم هم با اوست. جملهای مثل این کمک میکند: «ما تا تسویه یا ثبت برنامهٔ پرداخت مشخص، سفارش بعدی را در نوبت نگه میداریم تا وقتی آماده شدید بدون وقفه ادامه بدهیم.» لحن باید طوری باشد که مشتری راه بازگشت را ببیند. بهمحض تسویه یا ثبت برنامهٔ پرداخت، نگهداشتن لغو میشود و فروش مشتری را باخبر میکند.
دو شاخص ساده برای جلسهٔ هفتگی
برای جلسه همین دو عدد کافی است. اگر شاخص بیشتری لازم شد، بعداً اضافه کنید.
- مبلغ معوق به تفکیک سن: همان چهار ردیف جدول. مهم این است که مبلغ از ردیفی به ردیف بالاتر میرود یا نه.
- درصد وعدههای عملیشده: از وعدههایی که در هفتهٔ قبل سررسید داشتند، چند درصد واقعاً پرداخت شد. اگر پایین است، یعنی وعدهها سست گرفته میشوند یا در ثبت دقت کافی نیست.
هر شاخص باید به یک اقدام بینجامد. مطلب شاخصی که کسی برایش کاری نمیکند، شاخص نیست این نکته را توضیح میدهد و جلسهٔ هفتگی فروش در ۳۰ دقیقه قالب مناسبی برای مرور آن است. هر دو عدد را میتوانید از گزارشها دنبال کنید.
اشتباههای رایج
- پیگیری فاکتور تسویهشده. وقتی مالی دریافتی را دیر اعلام میکند، فروش به مشتریای که پرداخت کرده زنگ میزند. این کار اعتماد را سریع از بین میبرد.
- فشار همزمان فروش و مالی. دو تماس در یک هفته از دو نفر، بدون اطلاع از هم.
- ثبتنشدن وعده. وعده فقط در ذهن یک فروشنده میماند و با مرخصی او گم میشود.
- شروع پیگیری بعد از ۶۰ روز. تا آن زمان مشتری موضوع را عادی شمرده و کار هم سختتر شده است.
- نبودن قاعدهٔ تعلیق. بدون قاعده، تصمیم هر بار بر پایهٔ فشار و رابطه گرفته میشود.
چکلیست یکصفحهای برای شروع از این هفته
- گزارش سن مطالبات را از حسابداری بگیرید و به چهار ردیف تقسیم کنید.
- برای هر مشتری معوق یک مسئول از فروش تعیین کنید.
- برای هر پلهٔ نردبان یک وظیفه با موعد بسازید.
- وعدهها و چکها را با مبلغ، تاریخ و گوینده در پرونده ثبت کنید.
- قاعدهٔ تعلیق سفارش جدید را بنویسید و با مدیر مالی تأیید کنید.
- مالی متعهد شود دریافتیها را همان روز به فروش اعلام کند.
- در جلسهٔ هفتگی دو شاخص را مرور کنید.
برای شروع لازم نیست همه چیز کامل باشد. یک هفته با مشتریان معوق ردیف اول و دوم شروع کنید و ببینید کدام مرحله گیر دارد. اگر میخواهید ببینید این گردش کار روی دادههای خودتان چگونه جواب میدهد، میتوانید درخواست دمو بدهید.
پرسشهای رایج
مطالبات معوق مشتری را از کی باید پیگیری کرد؟
بهتر است پیگیری از قبل سررسید و با یک پیامک یادآوری شروع شود. بعد از سررسید، حدود یک هفته بعد تماس تلفنی مناسب است. هرچه مطالبه قدیمیتر شود، وصول سختتر میشود، پس صبر برای ماههای بعد معمولاً به صلاح نیست.
پیگیری مطالبات با فروش است یا حسابداری؟
پیشنهاد این راهنما تقسیم کار است. حسابداری مبلغ، سند و وضعیت چک را دقیق نگه میدارد و فروش با مشتری گفتوگو میکند و وعدهٔ پرداخت را ثبت میکند. در مطالبات قدیمیتر، مدیر فروش و مدیر مالی با هم تصمیم میگیرند.
چه زمانی باید سفارش جدید مشتری بدهکار را متوقف کرد؟
قاعدهای از پیش بنویسید، مثلاً عبور از سقف اعتبار، گذشتن بیش از ۳۰ روز بدون وعدهٔ مشخص، یا برگشت چک. این اعداد پیشنهادند و باید با شرایط کسبوکار شما هماهنگ شوند. هنگام اعلام، راه بازگشت را هم به مشتری بگویید.
برای چک مشتری چه چیزهایی باید ثبت شود؟
تاریخ سررسید، مبلغ، شناسهٔ صیادی، فاکتورهای مرتبط و وعدههای مربوط به آن را کنار پرونده نگه دارید. برای جزئیات حقوقی چک صیادی به بانک مرکزی و بانک عامل مراجعه کنید.




